Sveitarstjórnarlög

Barnaheill hvetja til þess að breytingar á sveitarstjórnarlögum verði notaðar til þess að styrkja rétt 16 ára ungmenna til að taka þátt í íbúakosningum. Þá verði ungmennaráð sveitarfélaga fest í sessi.

Með frumvarpinu eru lagðar til ýmsar breytingar á sveitarstjórnarlögum. Barnaheill – Save the Children á Íslandi taka ekki afstöðu til frumvarpsins í heild, en vilja koma á framfæri ábendingum varðandi atriði sem snúa að lýðræðislegri þátttöku ungmenna.

Í eftirfarandi umsögn er ráðuneytið hvatt til þess að:

• taka saman upplýsingar um reynslu sveitarfélaga af íbúakosningum þar sem miðað hefur verið við 16 ára kosningaaldur,
• skoða möguleikann á að miðað sé við fæðingarár frekar en fæðingardag við kosningarrétt í íbúakosningum, og
• stofna starfshóp með mennta- og barnamálaráðuneytinu til að festa starf ungmennaráða í sessi í sveitarstjórnarlögum.

Reynslu af íbúakosningum safnað saman

Við breytingu á sveitarstjórnarlögum frá 2022 var sett inn ákvæði um að sveitarstjórn sé heimilt að samþykkja að 16 ára og eldri mega kjósa í íbúakosningum. Sveitarfélagið Hornafjörður var fyrst til að nýta sér þessa heimild þegar ákveðið var að íbúakosning um skipulagstillögu byggðar í Innbæ á Höfn yrði opin fyrir fólk frá 16 ára aldri. Síðan þá hefur heimildinni verið beitt a.m.k. tvisvar – við kosningu um sameiningu Tálknafjarðarhrepps og Vesturbyggðar og sameiningu Borgarbyggðar og Skorradalshrepps.

Nú þegar nokkur reynsla er komin á framkvæmd íbúakosninga skv. 133. gr. sveitarstjórnarlaga færi vel á því að safna upplýsingum um reynslu sveitarfélaga, sér í lagi varðandi það hvaða aðferðir hafi nýst best til að ná til yngsta hópsins og hvernig hefur gengið að virkja 16-18 ára kjósendur. Þar sem landskjörstjórn hefur ekki sama miðlæga hlutverk og gagnvart öðrum kosningum væri eðlilegt að innviðaráðuneytið taki að sér að vinna skýrslu af þessu tagi. Dæmi um vel heppnaða framkvæmd gætu þannig nýst öðrum sveitarfélögum við að útfæra eigin íbúakosningar.

Samhliða þessu mætti ráðuneytið taka til athugunar hvort ástæða sé til að fela landskjörstjórn aukið hlutverk í tengslum við íbúakosningar, m.a. til að samræma kosningaskýrslur og fylgjast með þróun kosningaframkvæmdar.

Lækkaður kosningaaldur miði við fæðingarár

Í samtölum við ungmenni í þeim sveitarfélögum sem hafa lækkað kosningaaldur í 16 ár hefur komið fram óánægja með að miðað sé við fæðingardag frekar en ár. Barnaheill telja margt mæla með því að útfæra kosningaaldurinn með þeim hætti, m.a. er um að ræða hóp kjósenda í kringum útskrift úr grunnskóla þar sem þau eru vön því að fylgjast að á grundvelli þess hvaða ár þau eru fædd og því gæti sú framkvæmd orðið til að auka þátttöku í kosningum.

Barnaheill hvetja ráðuneytið til að skoða hvernig best fari á því að útfæra 16 ára kosningaaldur út frá fæðingarári, þ.e. hvort það á breytingar á 133. gr. laganna eða hvort nægjanlegt sé að útfærslan komi fram í reglugerð um íbúakosningar sveitarfélaga.

Ungmennaráð sveitarfélaga fest í sessi

Þó að almennt sé fjallað um nefndir, ráð og stjórnir sveitarfélaga í V. kafla háttar svo til að um ungmennaráð sveitarfélaga fer skv. 11. gr. æskulýðslaga. Skv. svari mennta- og barnamálaráðherra árið 2023 (þskj. 1309 á 153. lþ.) hefur staðið til að endurskoða þau ákvæði til að styrkja stöðu ungmennaráða og skýra nánar stöðu þeirra, ábyrgð og umboð. Þar kemur jafnframt fram að vinnan muni taka mið af stefnu um tómstunda- og félagsstarf ungmenna til 2030.

Mikilvægt er að halda áfram vinnu við að styrkja lagagrundvöll ungmennaráða sveitarfélaga og samræma framkvæmd þeirra á landsvísu. Þar sem best tekst til við framkvæmdina geta ungmennaráð t.a.m. kallað embættismenn sveitarfélaga fyrir fund ráðsins, sitja með fulltrúa í öllum nefndum sveitarfélagsins og fá greitt fyrir fundasetu. Á hinum endanum eru sveitarfélög þar sem ekki er starfandi ungmennaráð, en skv. upplýsingum frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga voru ungmennaráð í 48 sveitarfélögum árið 2023. Öflug ungmennaráð eru góð leið til að tryggja að sjónarmið barna komi fram um málefni sem hafa áhrif á líf þeirra. Þau eru einn af grundvallarþáttum lýðræðislegrar þátttöku ungs fólks og því ljóst að nauðsynlegt er að kveða á um lágmarkskröfur til þess ramma sem ungmennaráðum er settur.

Barnaheill hvetja til þess að innviðaráðuneytið og mennta- og barnamálaráðuneytið vinni sameiginlega að úrbótum í lagaumgjörð ungmennaráða sveitarfélaga. Frekar en að skoða ungmennaráðin fyrst og fremst sem hluta af tómstunda- og félagsstarfi, líkt og til stóð skv. framangreindu svari ráðherra, verði unnið með þau á sama hátt og önnur verkfæri almennings á sveitarstjórnarstiginu. Markmiðið verði að auka lýðræðislega þátttöku ungs fólks og að ungmennaráð fái sambærilegan sess í sveitarstjórnarlögum og aðrar nefndir, ráð og stjórnir á vegum sveitarfélaganna.

Frumvarp til laga um breytingar á sveitarstjórnarlögum
Umsögn Barnaheilla – Save the Children á Íslandi við mál nr. 180/2025 í samráðsgátt stjórnvalda