Systkinasamband er oft lengsta samband sem fólk á í lífinu. Samskipti og tengsl á milli systkina geta verið á margan hátt en aðstæður og umhverfi hafa töluverð áhrif. Þegar talað er um systkini getur það átt við alsystkini, hálfsystkini, stjúp- eða fóstursystkini og misjafnt getur verið að hversu miklu leyti þau deila heimili saman. Systkini gegna jafnan fjölbreyttum hlutverkum í lífi hvers annars. Eldra systkini gætir stundum yngra systkinis og er fyrirmynd á ýmsan hátt. Systkini geta leikið saman, stutt hvert annað, strítt hvert öðru, átt í samkeppni sín á milli og þau geta rifist og jafnvel slegist. Stundum getur verið togstreita á milli þeirra tilfinninga sem systkini bera hvert til annars. Ef upp kemur alvarlegt brot á milli systkina eins og kynferðisofbeldi þá hefur slíkt ekki eingöngu alvarleg áhrif á þau heldur á alla fjölskylduna sem heild.

Athugið að hér er aðeins verið að fjalla um systkini sem bæði eru ósakhæf börn (15 ára eða yngri)
Þar sem um börn er að ræða er hér forðast að nota orðin gerandi og þolandi

Hvernig veit ég hvort kynhegðun milli systkina sé eðlileg, óæskileg eða jafnvel kynferðisofbeldi?

Það er eðlilegt að lítil börn séu forvitin um líkamann og kynfærin rétt eins og þau eru forvitin um fjölmarga aðra þætti í tilverunni. Stundum eru börn áhugasöm um kynfæri hvers annars eða óska eftir svörum við spurningum eins og af hverju sumir eru með typpi og aðrir með píku, hvernig börnin verða til o.þ.h. Slík forvitni og áhugi er eðlilegur hluti af þroskaferli barna og oftast ekkert til að hafa áhyggjur af. Systkini geta sýnt ákveðna kynhegðun sín á milli en mikilvægt er að greina hvenær kynhegðun er eðlileg, óæskileg eða hvenær um ofbeldi er að ræða.  

EÐLILEG KYNHEGÐUN

  • Gerist óþvingað í frjálsum leik þar sem bæði börn vilja taka þátt
  • Gerist á milli ungra barna, á sama eða svipuðum aldri
  • Er hluti af almennri forvitni barna, þ.e. þau eru jafn forvitin um aðra hluti lífsins. Þau eru ekki stöðugt að hugsa um kynfæri og líkama
  • Hættir ef þau eru beðin um að hætta
  • Systkini sína hvert öðru kynfæri sín, jafnvel prófa að koma við kynfærin
  • Fara í leiki eins og „læknisleik“ eða „mömmó“ þar sem þau æfa kynhlutverk og mögulega kyssast, faðmast eða skoða kynfæri hvors annars
  • Annað barn eða bæði tekur niður buxurnar sínar og sýnir hinu beran rassinn
  • Börnin segja einfalda klúra hluti í formi gríns við hvert annað (s.s. typpi, píka, rass)
  • Systkini tala um að vera kærustupar, vilja giftast og eignast barn saman þegar þau verða fullorðin

ÓÆSKILEG KYNHEGÐUN

  • Oft er um eitt atvik að ræða þar sem saklaus leikur gengur of langt, annað systkinið vill mögulega hætta í leiknum en hitt þrýstir á að halda áfram
  • Geta verið ítrekuð tilvik þar sem systkini fara reglulega í leik sem er ekki í samræmi við aldur. Dæmi um slíkt gæti verið leikur þar sem systkini liggja ofan á hvort öðru og kyssast með tungu
  • Barn eða börn sýna stöðuga forvitni um kynfæri, vilja ítrekað skoða kynfæri og sýna meiri áhuga á leikjum sem innihalda kynhegðun en öðrum leikjum
  • Stundum leið barna sem búa við erfiðar aðstæður til að sýna hvort öðru nánd og stuðning

KYNHEGÐUN SEM ER OFBELDI

  • Oftast meira aldursbil en 2-3 ár og því töluverður þroskamunur
  • Byggir ekki á barnslegri forvitni, frjálsum leik og samþykki beggja barna
  • Valdaójafnvægi. Annað barnið prófar sig áfram kynferðislega eða fær útrás (kynferðislega eða útrás fyrir valdbeitingu) með því að nota hitt barnið
  • Getur verið án snertingar s.s. að sýna yngra systkini klám, tala á klámvæddan hátt, hótanir um kynferðisofbeldi, taka ljósmyndir af nöktum líkama og kynfærum
  • Geta verið kynferðislegar strokur eða tungukossar
  • Getur verið nauðgun (munnmök eða kynmök, fingur, hlutur eða limur í leggöng eða rass)
  • Stundum þvingun, skipun eða hótun en stundum einu skiptin sem eldra barnið sýnir yngra systkini sínu hlýju og fer yfir mörk í leiðinni
  • Hegðun hættir ekki endilega þó hún komist upp og barni er sagt að hætta

Eru kynferðisbrot milli systkina algeng?

Kynferðisbrot milli systkina eru talin vera ein algengasta tegund kynferðisofbeldis innan fjölskyldna en þolendur slíkra mála eru taldir ólíklegastir til að segja frá. Kynferðisbrot á milli systkina hafa lítið verið rannsökuð í samanburði við önnur kynferðisbrot. Opinberlega fá kynferðisbrot milli systkina einnig litla athygli þrátt fyrir algengi þess og oftast fylgir mikil leynd yfir slíkum brotum. Ástæður þess geta verið margar en m.a. hefur verið bent á að sérstaklega mikil skömm og sektarkennd fylgi systkinabrotum. Fá börn segja frá, of fáir foreldrar tilkynna slík brot til fagaðila og talið er að of margir fagaðilar taki slík brot ekki nægilega alvarlega. Rannsóknir hafa sýnt að afleiðingar af kynferðisbroti af hálfu systkinis eru jafn þungar og alvarlegar og þegar barn er beitt ofbeldi af hálfu fullorðinnar manneskju.

Hvers vegna segja börn ekki frá?

Fjölmargar ástæður geta verið fyrir því að börn segja ekki frá kynferðisofbeldi sem þau verða fyrir. Rannsóknir hafa sýnt fram á að eftirfarandi ástæður eru algengar þegar kemur að systkinaofbeldi:
  • Skömm
  • Barn óttast að því verði ekki trúað
  • Barn skilur ekki fyllilega að það hafi orðið fyrir ofbeldi
  • Barn vill ekki valda foreldrum sínum vanlíðan
  • Barn óttast viðbrögð foreldra, að því verði kennt um og refsað fyrir að segja frá
  • Barn óttast hefndaraðgerðir af hálfu systkinis
  • Barn óttast mögulegar afleiðingar fyrir systkini
  • Barn setur langanir, líðan og þarfir systkinis ofar sínum eigin
  • Þrátt fyrir ofbeldið fær barnið einnig umönnun og hlýju frá systkini og vill ekki missa það
  • Geta verið menningarbundnar ástæður
  • Börnin búa við ótryggar aðstæður, heimilisofbeldi og/eða vanrækslu

Hver brýtur gegn hverjum?

Allar mögulegar systkina samsetningar geta átt við þegar kemur að kynferðisofbeldi milli systkina. Algengasta formið er eldri bróðir sem brýtur gegn yngri systur. Yngra barn getur þó brotið gegn eldra barni og stundum brjóta eldri systur á yngri systkinum. Sum börn brjóta gegn systkini sínu af sama kyni. Algengasta aldursbil á milli barnanna eru 3-6 ár en það getur þó verið bæði styttra og lengra.

Áhættuþættir

Það geta verið ýmsar ástæður fyrir því að barn brýtur gegn systkini sínu á kynferðislegan hátt. Tækifæri og aðgengi geta skipt máli, en barn sem ætlar að brjóta gegn systkini sínu hefur jafnan bæði mörg og fjölbreytt tækifæri til þess ef þau búa á sama heimili. Aðstæður á heimili, agi og almenn samskipti innan fjölskyldu auk einstaklingsbundinna þátta geta haft áhrif.

 

Sem dæmi um þekkta áhættuþætti hjá börnum sem brjóta af sér eru að þau:
  • hafi sjálf verið beitt ofbeldi eða þau upplifað mikið áfall sem ekki hefur verið unnið með
  • hafi upplifað útilokun og einelti, taki reiði sína eða vanlíðan út á yngra systkini
  • séu með taugaþroskaröskun, líkamlegur þroski getur verið lengra kominn en andlegur þroski, þau geta verið afar hvatvís
  • skorti samhyggð og getu til að setja sig í spor annarra
  • séu með lága tilfinningagreind
  • séu í neyslu
  • beri mikla ábyrgð á yngri systkini og nánd þeirra á milli sé mikil

 

Einnig getur verið um eitt stakt tilvik að ræða þar sem eldra barn verður forvitið eða kynferðislega örvað og grípur tækifæri sem skyndilega gefst án frekari ástæðna.

Geta foreldrar komið í veg fyrir kynferðisbrot á milli systkina?

Ef barn eða unglingur ætlar að brjóta gegn systkini sínu þá getur verið erfitt fyrir foreldra að koma í veg fyrir það, sérstaklega ef þeir hafa engan grun. Það getur þó gert barni erfiðara fyrir að brjóta gegn systkini sínu ef reglur, eftirlit og samskipti eru skýr. Það gæti einnig gert því systkini sem brotið er á auðveldara að stíga fram og segja frá.

Það gæti verið gott fyrir foreldra að velta eftirfarandi fyrir sér:
  • Er mikil fjarvera foreldra af heimilinu?
    ◦ Ber eldra barn mikla ábyrgð á yngra/yngri systkinum?
    ◦ Eru börnin oft ein heima án eftirlits fullorðinna?
  • Eru skýrar reglur um framkomu og hegðun á heimilinu?
  • Hvernig eru samskipti almennt á heimilinu, gefa foreldrar reglulega tíma fyrir spjall um allt frá hversdagslegum hlutum yfir í tilfinningar og líðan?
    ◦ Er boðið upp á kynfræðslu á heimilinu? Er gefið rými til að tala um nánd, samskipti, mörk, líðan og tilfinningar?
    ◦ Hafa foreldrar sagt upphátt við börnin að þau geti alltaf leitað til foreldra sinna eftir aðstoð, alveg sama hversu erfitt málefnið er?
  • Hvaða hefðir eða venjur eru á heimilinu þegar kemur að persónulegri friðhelgi t.d. er hurð læst eða ólæst ef einhver er í sturtu eða baði? Gista heimilismeðlimir oft uppí hver hjá öðrum? Hvernig er talað um líkama, nekt og annað álíka?
  • Hvernig eru samskipti milli annarra heimilismeðlima? Eru reglulega átök og þrungið andrúmsloft innan heimilis?

Afleiðingar fyrir barn sem brotið var á

Kynferðisofbeldi sem beitt var af systkini getur haft jafn langvarandi og alvarlegar afleiðingar og kynferðisofbeldi sem fullorðin menneskja beitir barn.

Dæmi um skammtíma afleiðingar

  • sársauki
  • kvíði
  • ótti
  • áfallastreita
  • hegðunarvandi
  • svefnvandi
  • ólétta
  • kynsjúkdómasmit

Dæmi um langtíma afleiðingar

  • þunglyndi
  • langvarandi kvíði
  • sjálfsvígshugsanir
  • endurlit
  • áfallastreituröskun
  • átröskun
  • líkamlegir verkir og veikindi
  • skömm
  • erfiðleikar með nánd og traust
  • ýmis vandi í tengslum við kynlíf

Athugið að ekki er um tæmandi lista að ræða. Afleiðingar ofbeldis eru misjafnar á milli einstaklinga. Aðstæður, umhverfi, stuðningur, önnur áföll og einstaklingsbundnir þættir geta haft mikil áhrif. 

Fjölþættar afleiðingar kynferðisofbeldis geta varað út lífið svo mikilvægt er að gera ekki lítið úr slíku ofbeldi og tryggja að barn fái stuðning og viðeigandi meðferð til að vinna úr reynslunni. Ef barni er ekki trúað eða það fær ekki stuðning geta áhrifin af ofbeldinu aukist til muna

Eftir að kynferðisbrot milli systkina hefur átt sér stað

Mikilvægt er að skoða hvort um eðlilega kynhegðun, óæskilega hegðun eða ofbeldishegðun er að ræða (sjá box 1). Ef óljóst er hvort ofbeldi hefur átt sér stað er mikilvægt að fá aðstoð fagfólks við að meta atvikið/atvikin. Ef kynferðisofbeldi hefur átt sér stað skiptir miklu máli að öll fjölskyldan fái stuðning og unnið sé með hana sem eina heild. 

Það getur verið mikið áfall að komast að því að kynferðisbrot hafi átt sér stað milli barna sinna. Fyrstu viðbrögð og upplifun foreldra getur verið allskonar, sem dæmi má nefna:

  • áfall, sjokk
  • afneitun
  • hræðsla, reiði og kvíði
  • sorg
  • samviskubit eða skömm
  • að finnast þau hafa brugðist hlutverki sínu
  • yfirþyrmandi hjálparleysi og þrot
  • að upplifa þau hafa misst alla stjórn
  • vilji til að gera lítið úr því sem gerðist

Sumir foreldrar verða reiðir við barnið sem sagði frá þrátt fyrir að vita að þau eru að beina reiðinni í ranga átt. Sumir eiga í erfiðleikum með að sýna barninu sem braut af sér hlýju og væntumþykju. Kynferðisofbeldi milli systkina getur einnig haft neikvæð áhrif á hjónaband, sambúð eða samstarf foreldra. Langflestar tilfinningar eru eðlilegar og það er engin skömm í því falin að leita sér aðstoðar. Mikilvægt er fyrir foreldra að reyna að hlúavel að sér og gera það sem hentar best til að lækka streitu og auka orku. 

 

Aðkoma fagfólks

Kynferðisbrot milli barna á alltaf að tilkynna til barnaverndar. Þrátt fyrir að upplifa mögulega skömm er mikilvægt að tilkynna brotið til að gæta þess að börnin og fjölskyldan fái viðeigandi stuðning og aðstoð. 

Ýmiskonar fagfólk getur komið að stuðningi við fjölskylduna s.s félagsráðgjafi, hjúkrunarfræðingur, sálfræðingur, geðlæknir eða aðrir. Meta þarf hvert tilfelli fyrir sig. Fagfólk skyldi alltaf leitast við að beita áfallamiðaðri og barnvænni nálgun í samstarfi við fjölskylduna. 

  • Huga þarf sérstaklega að stuðningi, öryggi og úrvinnslu með því barni sem bortið var á
  • Rýna þarf í hvað varð til þess að barn braut gegn systkini sínu, hvaða ástæður liggja að baki. Skoða þarf hvaða stuðning og meðferð viðkomandi þarf til að tryggja að hann skilji alvarleika þess sem hann hefur gert og gæti tekið ábyrgð á því. Barnið þarf aðstoð við að byggja aftur upp traust innan fjölskyldu og stuðning til að brjóta ekki af sér aftur
  • Skoða þarf samskipti, venjur og aðstæður á heimili, er eitthvað sem foreldrar þurfa frekari stuðning og aðstoð með?
  • Ef önnur börn eru á heimilinu þarf að meta þeirra stöðu og líðan
  • Styðja þarf foreldra í því að halda áfram samskiptum við bæði börn sín og vera þeim til halds og trausts á sama tíma og þeir verða að tryggja öryggi á heimilinu
  • Ef foreldrar upplifa íþyngjandi neikvæðar tilfinningar til annars eða beggja barna í kjölfar brots þarf að vinna með þær tilfinningar sérstaklega
  • Skoða þarf hvort ástæða sé til að annað barnið fari af heimilinu, tímabundið eða varanlega
  • Leitast skal við að koma í veg fyrir að brot geti átt sér aftur stað t.d með skýrari reglum, breytingu á dagskipulagi, meira eftirliti og takmörkun stunda þar sem systkini eru ein

Heimildir

Bertele, N., og Talmon, A. (2021). Sibling sexual abuse: A review of empirical studies in the field. Trauma, Violence, & Abuse, 24, 152483802110302. https://doi.org/10.1177/15248380211030244

Caffaro, J. V. (2020). Sibling abuse of other children. Í R. Geffner, J. W. White, L. K. Hamberger, A. Rosenbaum, V. Vaughan-Eden og V. I. Vieth (ritstjórar), Handbook of Interpersonal Violence and Abuse Across the Lifespan (bls. 1-28). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-62122-7_11-1

Carlos García-Montoliu, Cristina Giménez-García, Estefanía Ruiz-Palomino, Olga Fernández-García og Rafael Ballester-Arnal. (2025). Interpersonal difficulties arising from child sexual abuse: Differences between intra-familial and extra-familial abuse victims. J Interpers Violence, 40(11-12), 2654–2675. https://doi.org/10.1177/08862605241276004

Carretier, E., Lachal, J., Franzoni, N., Guessoum, S. B. og Moro, M. R. (2022). Disclosure of sibling sexual abuse by hospitalized adolescent girls: Three case reports. Frontiers in psychiatry, 12. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2021.792012

Lahav, Y., Talmon, A. og Ginzburg, K. (2021). Knowing the abuser inside and out: The development and psychometric evaluation of the identification with the aggressor scale. J Interpers Violence, 36(19-20), 9725–9748. https://doi.org/10.1177/0886260519872306

Lewin, T., Spaegele, N., Attrash-Najjar, A., Katz, C., og Talmon, A. (2023). I got played by my best friend in my own home: survivor testimonies of sibling sexual abuse. Journal of Sexual Aggression, 29(3), 327–342. https://doi.org/10.1080/13552600.2023.2197929

McCoy, K., Sonnen, E., Mii, A. E., Huit, T. Z., Meidlinger, K., Coffey, H. M., May, G., Flood, M. F., og Hansen, D. J. (2022). Helping families following sibling sexual abuse: Opportunities to enhance research and policy responses by addressing practical challenges. Aggression and Violent Behavior, 65, 101652. https://doi.org/10.1016/j.avb.2021.101652

McCartan, K., King-Hill, S., og Gilsenan, A. (2023). Sibling sexual abuse: a form of family dysfunction as opposed to individualised behaviour. Journal of Sexual Aggression, 29(3), 427–439. https://doi.org/10.1080/13552600.2023.2258928

Yates, P. (2020) “It’s just the abuse that needs to stop”: Professional framing of sibling relationships in a grounded theory study of social worker decision making following sibling sexual behaviour. Journal of Child Sexual Abuse, 29(2):222–245. https://doi.org/10.1080/ 10538712.2019.1692399

Yates og Allardyce. (2023). Sibling sexual behaviour: A guide to responding to inappropriate, problematic and abusive behaviour. https://www.csacentre.org.uk/app/uploads/2023/09/Sibling-sexual-behaviour-English.pdf

Prikhidko, A. og Kenny, M. C. (2021). Examination of parents’ attitudes toward and efforts to discuss child sexual abuse prevention with their children. Children and Youth Services Review, 121, 105810. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2020.105810

Tener, D. (2019). “I love and hate Him in the same breath”: relationships of adult survivors of sexual abuse with their perpetrating siblings. Journal of Interpersonal Violence, 36(13-14), NP6844–NP6866. https://doi.org/10.1177/0886260518821462

Westergren, M., Kjellgren, C., og Nygaard, K. (2023). Living through the experience of sibling sexual abuse: parents’ perspectives. Journal of Sexual Aggression, 29(3), 343–358. https://doi.org/10.1080/13552600.2023.2225534