Systkinasamband er oft lengsta samband sem fólk á í lífinu. Samskipti og tengsl á milli systkina geta verið á margan hátt en aðstæður og umhverfi hafa töluverð áhrif. Þegar talað er um systkini getur það átt við alsystkini, hálfsystkini, stjúp- eða fóstursystkini og misjafnt getur verið að hversu miklu leyti þau deila heimili saman. Systkini gegna jafnan fjölbreyttum hlutverkum í lífi hvers annars. Eldra systkini gætir stundum yngra systkinis og er fyrirmynd á ýmsan hátt. Systkini geta leikið saman, stutt hvert annað, strítt hvert öðru, átt í samkeppni sín á milli og þau geta rifist og jafnvel slegist. Stundum getur verið togstreita á milli þeirra tilfinninga sem systkini bera hvert til annars. Ef upp kemur alvarlegt brot á milli systkina eins og kynferðisofbeldi þá hefur slíkt ekki eingöngu alvarleg áhrif á þau heldur á alla fjölskylduna sem heild.
Athugið að hér er aðeins verið að fjalla um systkini sem bæði eru ósakhæf börn (15 ára eða yngri)
Þar sem um börn er að ræða er hér forðast að nota orðin gerandi og þolandi
Hvernig veit ég hvort kynhegðun milli systkina sé eðlileg, óæskileg eða jafnvel kynferðisofbeldi?
Það er eðlilegt að lítil börn séu forvitin um líkamann og kynfærin rétt eins og þau eru forvitin um fjölmarga aðra þætti í tilverunni. Stundum eru börn áhugasöm um kynfæri hvers annars eða óska eftir svörum við spurningum eins og af hverju sumir eru með typpi og aðrir með píku, hvernig börnin verða til o.þ.h. Slík forvitni og áhugi er eðlilegur hluti af þroskaferli barna og oftast ekkert til að hafa áhyggjur af. Systkini geta sýnt ákveðna kynhegðun sín á milli en mikilvægt er að greina hvenær kynhegðun er eðlileg, óæskileg eða hvenær um ofbeldi er að ræða.
EÐLILEG KYNHEGÐUN
- Gerist óþvingað í frjálsum leik þar sem bæði börn vilja taka þátt
- Gerist á milli ungra barna, á sama eða svipuðum aldri
- Er hluti af almennri forvitni barna, þ.e. þau eru jafn forvitin um aðra hluti lífsins. Þau eru ekki stöðugt að hugsa um kynfæri og líkama
- Hættir ef þau eru beðin um að hætta
- Systkini sína hvert öðru kynfæri sín, jafnvel prófa að koma við kynfærin
- Fara í leiki eins og „læknisleik“ eða „mömmó“ þar sem þau æfa kynhlutverk og mögulega kyssast, faðmast eða skoða kynfæri hvors annars
- Annað barn eða bæði tekur niður buxurnar sínar og sýnir hinu beran rassinn
- Börnin segja einfalda klúra hluti í formi gríns við hvert annað (s.s. typpi, píka, rass)
- Systkini tala um að vera kærustupar, vilja giftast og eignast barn saman þegar þau verða fullorðin
ÓÆSKILEG KYNHEGÐUN
- Oft er um eitt atvik að ræða þar sem saklaus leikur gengur of langt, annað systkinið vill mögulega hætta í leiknum en hitt þrýstir á að halda áfram
- Geta verið ítrekuð tilvik þar sem systkini fara reglulega í leik sem er ekki í samræmi við aldur. Dæmi um slíkt gæti verið leikur þar sem systkini liggja ofan á hvort öðru og kyssast með tungu
- Barn eða börn sýna stöðuga forvitni um kynfæri, vilja ítrekað skoða kynfæri og sýna meiri áhuga á leikjum sem innihalda kynhegðun en öðrum leikjum
- Stundum leið barna sem búa við erfiðar aðstæður til að sýna hvort öðru nánd og stuðning
KYNHEGÐUN SEM ER OFBELDI
- Oftast meira aldursbil en 2-3 ár og því töluverður þroskamunur
- Byggir ekki á barnslegri forvitni, frjálsum leik og samþykki beggja barna
- Valdaójafnvægi. Annað barnið prófar sig áfram kynferðislega eða fær útrás (kynferðislega eða útrás fyrir valdbeitingu) með því að nota hitt barnið
- Getur verið án snertingar s.s. að sýna yngra systkini klám, tala á klámvæddan hátt, hótanir um kynferðisofbeldi, taka ljósmyndir af nöktum líkama og kynfærum
- Geta verið kynferðislegar strokur eða tungukossar
- Getur verið nauðgun (munnmök eða kynmök, fingur, hlutur eða limur í leggöng eða rass)
- Stundum þvingun, skipun eða hótun en stundum einu skiptin sem eldra barnið sýnir yngra systkini sínu hlýju og fer yfir mörk í leiðinni
- Hegðun hættir ekki endilega þó hún komist upp og barni er sagt að hætta
eru kynferðisbrot milli systkina algeng?
Kynferðisbrot milli systkina eru talin vera ein algengasta tegund kynferðisofbeldis innan fjölskyldna en þolendur slíkra mála eru taldir ólíklegastir til að segja frá. Kynferðisbrot á milli systkina hafa lítið verið rannsökuð í samanburði við önnur kynferðisbrot. Opinberlega fá kynferðisbrot milli systkina einnig litla athygli þrátt fyrir algengi þess og oftast fylgir mikil leynd yfir slíkum brotum. Ástæður þess geta verið margar en m.a. hefur verið bent á að sérstaklega mikil skömm og sektarkennd fylgi systkinabrotum. Fá börn segja frá, of fáir foreldrar tilkynna slík brot til fagaðila og talið er að of margir fagaðilar taki slík brot ekki nægilega alvarlega. Rannsóknir hafa sýnt að afleiðingar af kynferðisbroti af hálfu systkinis eru jafn þungar og alvarlegar og þegar barn er beitt ofbeldi af hálfu fullorðinnar manneskju.
Hvers vegna segja börn ekki frá?
Fjölmargar ástæður geta verið fyrir því að börn segja ekki frá kynferðisofbeldi sem þau verða fyrir. Rannsóknir hafa sýnt fram á að eftirfarandi ástæður eru algengar þegar kemur að systkinaofbeldi:
- Skömm
- Barn óttast að því verði ekki trúað
- Barn skilur ekki fyllilega að það hafi orðið fyrir ofbeldi
- Barn vill ekki valda foreldrum sínum vanlíðan
- Barn óttast viðbrögð foreldra, að því verði kennt um og refsað fyrir að segja frá
- Barn óttast hefndaraðgerðir af hálfu systkinis
- Barn óttast mögulegar afleiðingar fyrir systkini
- Barn setur langanir, líðan og þarfir systkinis ofar sínum eigin
- Þrátt fyrir ofbeldið fær barnið einnig umönnun og hlýju frá systkini og vill ekki missa það
- Geta verið menningarbundnar ástæður
- Börnin búa við ótryggar aðstæður, heimilisofbeldi og/eða vanrækslu