Kynferðisofbeldi gegn börnum
nokkur atriði til að hafa í huga
Kynferðisofbeldi gegn börnum felur ekki alltaf í sér snertingu
Kynferðisbrot án snertingar getur t.d. verið að taka,hlaða niður, dreifa, falsa eða búa til kynferðislegar ljósmyndir eða myndbönd af barni. Að fá kynferðislega útrás með því að sýna barni kynfæri sín hvort sem er í raunheimi eða með því að senda því óumbeðna kynfæramynd er líka kynferðisofbeldi án snertingar. Það sama má segja um að sýna barni klám. Þar að auki má nefna ýmsa hegðun sem ekki er ólögleg en þó óæskileg og óþægileg eins og að labba ítrekað inn á fáklætt barn t.d. á klósettinu eða í sturtu. Það felur ekki í sér snertingu en getur ýtt undir vanlíðan og óöryggi barns. Mikilvægt er fyrir aðra fullorðna sem vita af eða verða vitni að slíkri hegðun fullorðins gegn barni að skipta sér af. Það getur haft mikil áhrif á velferð barns að aðrir hjálpi til við að stoppa hegðunina.
Börn geta ekki gefið samþykki!
Hægt er að lokka eða tæla barn til að taka þátt í kynferðislegu athæfi með unglingi eða fullorðnum án þvingunar. Þó barnið hafi ekki sýnt einhverskonar mótþróa þá er það samt alltaf kynferðisofbeldi gegn barni. Fullorðin manneskja gæti reynt að gefa í skyn að barn hafi jafnvel sýnt frumkvæði að kossum, snertingum eða kynlífi á einhvern hátt. Börn (ekki síst þau sem hafa verið tæld (e. groomed)) átta sig ekki alltaf á því hvaða hegðun telst óæskileg og geta sóst eftir athygli eða umhyggju á hátt sem einhverjum gæti talist kynferðislegur. Það er þó bæði lagalega og siðferðilega ávallt á ábyrgð hins fullorðna að setja mörk og koma alfarið í veg fyrir að eitthvað kynferðislegt geti átt sér stað. Barn getur aldrei gefið samþykki og allt kynferðislegt milli fullorðins og barns er kynferðisofbeldi.
Fullorðnir sem eru með barnagirnd brjóta ekki allir kynferðislega gegn barni/börnum
Margir einstaklingar sem falla undir skilgreiningu þess að vera með geðsjúkdóminn barnagirnd (e.pedophilia) brjóta aldrei gegn barni. Það eru til einstaklingar með barnagirnd sem hafa kynferðislegar hugsanir sem beinast að börnum en taka meðvitaða ákvörðun á hverjum degi um að láta aldrei undan hvötum sínum. Það eru einnig til einstaklingar sem hafa stundum kynferðislegar hugsanir um börn en falla ekki undir skilgreiningu þess að vera með barnagirnd og eins eru einstaklingar sem hafa brotið kynferðislega gegn barni án þess að hafa upplifað sérstaklega kynferðislegar hugsanir eða langanir til barna. Það eru því ýmsir fullorðnir aðilar sem geta bæði hugsað kynferðislega um börn eða brotið kynferðislega gegn börnum og ástæður og aðstæður geta verið ólíkar og margar. Í sumum tilvikum virðist sem viðkomandi hafi bara gripið tækifæri sem gafst. Því er mikilvægt að allt fullorðið fólk þekki rauðu ljósin og geti skipt sér af og gripið inn í ef það verður vart við óeðlileg samskipti milli fullorðins og barns. Það er einnig mikilvægt að fólk viti að það er hægt að fá hjálp til að takast á við kynferðislegar hugsanir til barna og ná stjórn á hegðun sinni svo barn verði ekki fyrir skaða. Á Íslandi er slík sálfræðiaðstoð í boði hjá www.taktuskrefid.is og fyrsti tíminn kostar aðeins 3000 krónur.
Þín viðbrögð skipta máli
Það er ýmislegt sem getur haft áhrif á það hvernig börn vinna úr þeirri reynslu að verða fyrir kynferðislegu ofbeldi, s.s hvort þeim er trúað, hvort þau fái stuðning, rými fyrir tilfinningar sínar og aðstoð sem hentar þeirra þörfum. Það fer eftir einstaklingum, aðstæðum og eðli brots hvers konar stuðningur er mikilvægastur hverju sinni. Þó er ljóst að bara það að barn fái áheyrn, því sé trúað og að fólkið sem stendur því nærri sé til staðar getur haft gríðarleg áhrif á getu barns til að vinna úr áfallinu.
Þó barn segi ekki frá ofbeldi fyrr en síðar og jafnvel miklu síðar þá er aldrei of seint að leita sér hjálpar. Viðbrögð þeirra sem barnið treystir skipta alltaf máli, hvort sem stutt er frá því að ofbeldið átti sér stað eða langt síðan. Mikilvægt er fyrir þá sem fá slíka frásögn að muna að anda djúpt, halda ró sinni og hlusta. Fagleg aðstoð er ávallt í boði og ef fólk er óvisst um næstu skref er hægt að hringja í barnavernd eða lögregluna og fá ráðgjöf.
Ekki alltaf snerting
Að fá kynferðislega útrás með því að sýna barni kynfæri sín eða klám er líka kynferðisofbeldi án snertingar.
Að auki má nefna ýmsa hegðun sem ekki er ólögleg en þó óæskileg og óþægileg, eins og að labba ítrekað inn á fáklætt barn t.d. á klósettinu eða í sturtu. Það felur ekki í sér snertingu en getur ýtt undir vanlíðan og óöryggi barns.
Mikilvægt er fyrir aðra fullorðna sem vita af eða verða vitni að slíkri hegðun gegn barni að skipta sér af. Það getur haft mikil áhrif á velferð barns að aðrir hjálpi til við að stoppa hegðunina.
Börn geta ekki gefið samþykki!
Taki barn þátt í kynferðislegu athæfi með unglingi eða fullorðnum án þess að sýna einhverskonar mótþróa, telst slíkt samt kynferðisofbeldi gegn barni.
Barn getur aldrei gefið samþykki og allt kynferðislegt milli fullorðins og barns er kynferðisofbeldi.
Það er bæði lagalega og siðferðilega á ábyrgð hins fullorðna að setja mörk og koma alfarið í veg fyrir að eitthvað kynferðislegt geti átt sér stað.
Þín viðbrögð skipta máli
Viðbrögð þeirra sem barnið treystir skipta alltaf máli og hafa áhrif á getu barnsins til að vinna úr áfallinu, hvort sem stutt er frá því að ofbeldið átti sér stað eða langt síðan.
Mikilvægt er að muna að anda djúpt, halda ró sinni og hlusta. Fagleg aðstoð er ávallt í boði og ef fólk er óvisst um næstu skref er hægt að hringja í barnavernd eða lögregluna og fá ráðgjöf.
Fullorðnir með barnagirnd brjóta ekki allir kynferðislega gegn barni/börnum
Það eru til einstaklingar með barnagirnd sem taka meðvitaða ákvörðun á hverjum degi að láta aldrei undan hvötum sínum. Einnig eru til einstaklingar sem hafa stundum kynferðislegar hugsanir um börn, en falla ekki undir skilgreiningu þess að vera með barnagirnd.
Eins eru einstaklingar sem hafa brotið kynferðislega gegn barni án þess að hafa upplifað sérstaklega kynferðislegar hugsanir eða langanir til barna.
Ástæður og aðstæður geta verið ólíkar og margar. Í sumum tilvikum virðist sem viðkomandi hafi bara gripið tækifæri sem gafst. Það er mikilvægt að allt fullorðið fólk þekki rauðu ljósin og geti skipt sér af og gripið inn í verði það vart við óeðlileg samskipti milli fullorðins og barns.
Spurningar, svör og fróðleikur
Hvað á ég að gera ef barn sem tengist mér hefur orðið fyrir kynferðisofbeldi?
Ef barn segir þér frá þá er líklegt að það byrji á að segja aðeins brot af því sem átti sér stað eða jafnvel bara gefa í skyn að eitthvað hafi gerst. Þá er barnið mögulega að athuga viðbrögðin þín áður en það heldur áfram. Stundum gefa börn eitthvað í skyn og álíta í kjölfarið að þau séu búin að segja frá. Ef sá fullorðni bregst ekki við eða bregst við með því að gera lítið úr frásögninni eða dreifa umræðunni annað getur barnið álitið að þetta teljist ekki mikilvægt og hættir við að reyna aftur.
Það er eðlilegt að þér bregði, sérstaklega ef barnið er nákomið þér. Það getur verið erfitt og stundum óraunverulegt að meðtaka upplýsingarnar. Ef um ítrekuð brot er að ræða eða gerandi er manneskja sem er ykkur nákomin getur verið sérstaklega erfitt að ná utan um raunveruleika þess sem barnið er að segja. Ýmsar tilfinningar geta komið fram, en reyndu eins og þú getur að halda ró þinni svo barnið hætti ekki við. Ef þú sýnir sterkar tilfinningar eða mikla geðshræringu getur barnið upplifað að það sé að leggja of mikla byrði á þig og fengið samviskubit yfir því.
Reyndu að tryggja að þið verðið ekki fyrir truflun og gefa barninu fulla athygli. Hlustaðu á barnið, reyndu að leyfa því að tala frjálst. Forðastu leiðandi spurningar eins og “ertu stundum hrædd við hann?” eða “Hefur hún snert þig hér?” en þú getur t.d. sagt „Viltu segja mér aðeins betur frá því?” eða „Getur þú útskýrt hvað þú meinar þegar þú segir …” En í raun þarftu aðallega að einbeita þér að því að barnið fái ótruflaða hlustun og að þú fáir grunn upplýsingar um hvað gerðist, hvenær og hver gerði það. Þú þarft ekki að fá öll smáatriði málsins.
Forðastu að gera lítið úr upplifun eða frásögn barnsins. Hrósaðu því fyrir hugrekkið að hafa sagt frá og þakkaðu því fyrir að hafa treyst þér. Það fer eftir alvarleika málsins hver næstu viðbrögð ættu að vera en það getur verið gott og stundum er það nauðsynlegt, að fá faglega aðstoð. Þú getur hringt í 112, þú getur einnig hringt í Barnavernd í þínu sveitarfélagi eða Barnahús og fengið leiðbeiningar um næstu skref.
Barnið þarf að finna fyrir stuðningi og öryggi og að því sé trúað. Það er ekki þitt hlutverk að rannsaka málið heldur að tilkynna það á réttan stað svo barnið fái viðeigandi aðstoð. Fagaðilar sjá um rannsóknina. Þitt mikilvægasta hlutverk er að vera til staðar á þann hátt sem hentar barninu best.
Reyndu að hugsa vel um og hlúa að þér líka svo þú hafir orku til að vera til staðar fyrir barnið. Ekki neyða barnið til að vera alltaf að tala um atburðinn, leyfðu barninu að finna öryggi í hversdeginum ef það hentar því best. Fylgdu þeim ráðleggingum sem þú færð frá fagaðilum.
Rauð ljós hjá fullorðnum
Það getur verið ómögulegt að koma auga á barnaníðing innan um stóran hóp fólks. En stundum sýna þeir samt ákveðna hegðun sem getur gefið til kynna að viðkomandi sé að reyna að nálgast barn með kynferðisbrot í huga. Dæmi um hegðun sem er algeng hjá þeim sem brjóta gegn börnum.
- Gera kröfu um líkamlega snertingu eins og faðmlög og kossa eða sækjast í að fara í gamnislag/glímu eða að kitla barn ítrekað jafnvel þegar barnið kærir sig ekki um slíkt
- Sýna kynþroska og nánum samskiptum barnsins óeðlilega mikinn áhuga
- Segir barni kynferðislega brandara, sýnir kynferðislegt myndefni (mögulega í formi gríns) hvort sem er upphátt eða á neti. Spjallar á kynferðislegan hátt við barn.
- Gerir kröfu um tíma með barni í einrúmi, án truflana
- Býðst gjarnan til að passa börn eða býður þeim að gista hjá sér einum
- Kaupir dýrar gjafir handa barni eða gefur þeim pening án ástæðu
- Veður ítrekað inn á baðherbergi eða svefnherbergi barna og unglinga
- Á augljóslega “uppáhalds” barn í fjölskyldunni eða vinahópnum. Tekur barnið ítrekað í fangið, snertir það við hvert tækifæri, hrósar því óhóflega og gefur gjafir
Athugið að ekki er um tæmandi lista að ræða og öll þessi atriði geta átt við framkomu hjá manneskju sem ekki brýtur gegn barni og myndi aldrei gera. En ef fleiri en eitt atriði á við getur verið gott að fylgjast með og ef mörg atriði eiga við þá er tilefni til að rýna enn frekar í málið og bregðast strax við ef áhyggjur vakna.
Rauð ljós hjá börnum
Líkamleg einkenni:
- Barn pissar undir á nóttunni (sem það gerði ekki áður)
- Yfirborðsskrámur eða áverkar á eða við kynfæri
- Verkir, blæðingar, útferð eða sjáanleg sýking í munni, kynfærum eða endaþarmi
- Ítrekaðir verkir við þvaglát og hægðir
- Óútskýrðir verkir s.s magaverkur (getur tengst ákveðnu fólki eða ákveðnum stöðum)
- Skyndilega aukin eða minnkuð matarlyst
- Skyndilegar og óútskýrðar breytingar á líðan. Aukin depurð, kvíði, pirringur eða reiði
- Barn dregur sig í hlé, einangrar sig eða sýnir mikla þörf fyrir að vera þétt upp við einhvern sem það treystir s.s. móður öllum stundum
- Svefntruflanir. Barn fær ítrekaðar martraðir, getur ekki sofnað, vaknar oft á nóttu og er órólegt í kringum svefn
- Aukið óöryggi og jafnvel hræðsla t.d. við ákveðnar aðstæður, staði eða við myrkur
- Miklar skapsveiflur og áberandi breyting á sjálfsmynd og sjálfstrausti
- Barn fer að leika sér með leikföng eða hluti á kynferðislegan hátt. Teiknar myndir eða gerir hreyfingar sem gætu talist kynferðislegar og ekki í samræmi við aldur barns
- Barn fer að gera “smábarnalega” hluti s.s að tala með barnalegri rödd, sjúga þumal eða pissa undir Barn fer að fela það sem það er að gera og með hverjum
- Barn heldur símanum sínum þétt að sér og leyfir engum að sjá á skjáinn
- Barnið vill fela líkama sinn og fer að ganga í fötum sem hylja líkamann vel, á sérstaklega við um táninga og unglinga
- Barn hefur kynferðislega þekkingu sem samræmist ekki aldri
- Barnið reynir að gera líkama sinn óaðlaðandi s.s. með skorti á almennu hreinlæti eða breyta um fatastíl (vill bara vera í víðum fötum sem falla hvergi að líkamanum)
- Barnið á allt í einu nýja hluti, fatnað eða peninga sem það getur ekki gert grein fyrir
- Aukin áhættuhegðun eða sjálfsskaðandi hegðun. Barnið/unglingurinn gæti farið að brjóta reglur heimilis eða skóla, farið að drekka áfengi og nota tóbak og vímuefni, jafnvel í miklu óhófi, skera líkama sinn eða þróa með sér átröskun.
Barnið sagði frá og málið er komið í ferli. Hvað svo?
Það getur verið bæði flókið og þungbært fyrir foreldri að fóta sig í tilverunni á nýjan leik eftir að hafa komist að því að barnið þess hafi verið beitt kynferðisofbeldi. Ef gerandinn er einhver nákominn og jafnvel elskaður verða aðstæður enn flóknari og sárari. Hér eru nokkur atriði sem gott getur verið fyrir þig sem foreldri að hafa í huga ef þú hefur ekki fengið leiðbeiningar um annað s.s. frá lögreglu eða Barnahúsi. Ef mál er í rannsókn eða kæruferli getur verið að þú fáir leiðbeiningar um að ræða málin alls ekki við barnið eða annað sem talið er mikilvægt að gera eða gera ekki.
- Mundu að setja ábyrgðina alltaf á gerandann. Sumir gerendur reyna að setja hluta af ábyrgðinni yfir á hegðun barnsins en gerandinn einn ber alla ábyrgðina alveg óháð því hvað barnið kann að hafa sagt eða gert.
- Ekki setja barnið þitt í þær aðstæður að það þurfi að eiga samskipti við geranda sinn og alls ekki til að ræða atvikið eða atvikin. Alveg sama þó það sé einhver nákominn. Það getur aukið mjög á áfall barnsins, kvíða og vanlíðan.
- Þú verður að vernda barnið þitt alveg sama hver gerandinn er. Ef maki þinn er gerandi verður hann að fara af heimilinu. Ef gerandi er fjölskyldumeðlimur eða vinur þá getur þú ekki boðið viðkomandi að koma á heimilið eða að vera í kringum barnið þitt án þess að það sé tryggt að barnið sé aldrei eitt í kringum viðkomandi.
- Vertu undir það búin/n/ð að einhverjir geta dæmt viðbrögðin þín. Einhverjum gæti þótt þú bregðast of harkalega við, sérstaklega ef þú lokar á samskipti við geranda. Einhverjir geta einnig valið að trúa ekki barninu og tekið afstöðu með gerandanum fram yfir ykkur, sérstaklega ef hann neitar fyrir ofbeldið. Það er eðlilegt að finna reiði og aukna vanlíðan þegar svona gerist.
- Þið getið einnig lent í því að einhverjir dragi úr því sem gerðist fyrir barnið og jafnvel gefi í skyn að barnið hafi átt hluta af sökinni. Sérstaklega ef barnið þitt er táningur eða unglingur og enn frekar ef barnið hefur sýnt áhættuhegðun eins og að drekka, reykja, byrja snemma að stunda kynlíf eða er ögrandi á einhvern hátt. Fólk áttar sig ekki alltaf á að unglingar sem hafa lent í kynferðisofbeldi sýna oft margvíslega sjálfsskaðandi hegðun s.s. að skera sig, byrja snemma að drekka, reykja eða þróa með sér átröskun. Hegðunin er afleiðing, ekki orsök.
- Sum börn (yngri en táningar) sýna hegðun sem gæti kallast „barnaleg“, þau virka bjargarlaus í aðstæðum sem áður voru þeim auðveldar, þau pissa undir eða í buxurnar og sum fara að sjúga fingur eða fróa sér á almannafæri. Þau verða hrædd við myrkur og eiga erfitt með svefn. Slík viðbrögð geta reynt á foreldra og sérstaklega ef barnið pissar ítrekað undir eða foreldri þarf sífellt að vera að bregðast við. Þarna mun reyna mjög á þolinmæði þína. Reyndu að anda djúpt, halda ró þinni og veita barninu stuðning.
- Barnið þitt þarf að vita af stuðningi þínum og ást. Það er persónubundið hverskonar samskipti barnið sækist eftir en leggðu þig fram við að sýna að þú sért til staðar. Það er eðlilegt að þú þjáist líka og upplifir ýmsar erfiðar tilfinningar en reyndu að láta barnið ekki finna það, slíkt gæti valdið því að barnið fái samviskubit yfir því að hafa lagt þessa byrði á þig.
- Ef barnið þitt hefur þörf fyrir að tjá sig reyndu þá að skapa rými til að ræða málin. Stundum er nóg að bara vera á staðnum og hlusta.
- Berðu virðingu fyrir því ferli sem á sér stað, leyfðu barninu að upplifa þær tilfinningar sem koma og vertu til staðar. Ekki krefja barnið um að ræða ofbeldið ef barnið hefur ekki þörf fyrir það. Ekki örvænta þó barnið vilji ekki ræða málin, stundum þurfa börn að fá að vinna úr málunum á sínum eigin hraða og forsendum.
- Það getur verið sniðugt að segja barninu að það séu til margar leiðir til að tjá tilfinningar sínar og fá útrás fyrir þær. Bentu t.d. á að hægt er að tala saman, skrifa dagbók, sögu eða ljóð. Það er einnig hægt að tjá sig í gegnum sköpun s.s. teikningu, málun, leir, tónlist, dans eða leikrit. Það er algengt að börn burðist með tilfinningar eins og samviskubit, kvíða, ótta, svik og depurð. Sum upplifa sig einnig einmana, áttavillt, skemmd eða skítug. Ef gerandinn er manneskja sem er barninu kærkomin verða tilfinningarnar enn ruglingslegri og erfiðari að eiga við.
- Sýndu þér mildi og væntumþykju. Þú ert í erfiðri og sársaukafullri stöðu og ekki ásaka þig ef þú gerir mistök eða ert ekki alltaf 100%. Reyndu að búa þér til einhverskonar stuðningsnet eða verkfærakistu sem þú getur gripið í eftir þörfum. Það gæti verið t.d. að eiga vin/vinkonu eða fjölskyldumeðlim sem þú getur ávallt talað við. Það gæti verið fagaðili sem þú getur leitað til í neyð. Það geta einnig verið litlir hlutir eins og að gefa þér tíma fyrir líkamlega útrás eða ró og slökun. Til að geta verið til staðar fyrir barnið þarftu að hlúa að þér. Traust foreldri er ómetanlegt í bataferli barnsins. Þið eruð ekki ein, þið eigið rétt á að fá ráðgjöf og stuðning.
Hvað á ég að gera ef barn sem tengist mér hefur orðið fyrir kynferðisofbeldi?
Rauð flögg hjá fullorðnum
Rauð flögg hjá Börnum
Barnið sagði frá og málið er komið í ferli. Hvað svo?
Öryggi á netinu
Á barnið þitt snjallsíma?
Netið skipar stórt hlutverk í daglegu lífi okkar flestra. Við lesum fréttir, eigum samskipti við annað fólk, fræðumst og fáum tilkynningar um ýmislegt sem tengist vinnunni, skóla-, íþrótta- og tómstundastarfi barnanna, vinahópunum okkar og svo mætti lengi telja. Netið er því mikilvægt og gott á margan hátt.
Við vitum þó að það eru ýmsar neikvæðar hliðar við netið líka. Það er tímaþjófur og rannsóknir hafa sýnt tengsl á milli mikillar samfélagsmiðlanotkunar og meiri kvíða og depurðar. Á netinu leynast einnig ýmsar hættur sem við sem fullorðin erum verðum að vera meðvituð um til að geta verndað börnin okkar.
Alltof mörg börn á Íslandi fá snjalltæki í hendur á unga aldri. Þar með má segja að þau hafi allan heiminn í vasanum og á sama tíma hefur allur heimurinn aðgang að þeim. Stór fyrirtæki og auglýsendur fá upplýsingar á auðveldan hátt um barnið og stafræna fótsporið byrjar strax að myndast.
Rétt eins og við kennum börnum umferðarreglurnar verðum við að kenna þeim að rata um á netinu. Það getur verið gott að hafa eftirfarandi í huga:
- Virðið aldurstakmörk á tölvuleikjum og á samfélagsmiðlum. Það er ástæða fyrir því að slíkt hentar ekki yngri börnum
- Hafið reglur um skjátíma, hvað má barnið vera lengi fyrir framan skjá á hverjum degi?
- Síminn ætti aldrei að fylgja barninu upp í rúm. Birtan frá skjánum hefur neikvæð áhrif á svefn og svefngæði
- Sýnið áhuga á því sem barnið gerir á netinu, hvað er það að skoða og við hverja er það að spila eða spjalla? Það getur verið sniðugt að skoða saman það sem birtist á skjánum. Hafið í huga að ef barn er á samfélagsmiðlum eins og TikTok eða Instagram þá birtist allt annað efni á þeirra miðlum en ykkar eigin
- Farið vel yfir hvaða upplýsingum eða myndum barnið má deila og ekki deila
- Útskýrið fyrir barninu hvað það getur gert ef það sér efni sem ekki er ætlað börnum og veldur því vanlíðan. Nefnið mikilvægi þess að barnið segi ykkur frá ef það sér eitthvað óþægilegt
- Setjið síur á efni eins og klám og farið vel yfir stillingar í síma barnsins, sérstaklega ef barnið skráir sig á leikjasíðu eða samfélagsmiðla. Ýmsar stillingar auka öryggi barna. Kynnið ykkur þær vel
- Það getur verið góð regla að semja við barn um að það þurfi ávallt að fá samþykki ykkar áður en það skráir sig á leikjasíður eða samfélagsmiðla (þó það sé komið með aldur til að vera á miðlunum)
- Útskýrið fyrir barninu að stundum þykjast fullorðnir vera börn eða unglingar og vilja spjalla við börn. Stundum er betra að foreldrar taki þátt í að samþykkja hverjir mega vera “vinir” barnsins á netinu
Klám
Ef barn hefur aðgang að neti þá getur barn séð klám. Það tekur aðeins nokkrar sekúndur að finna klám á netinu og stundum sprettur það fram án þess að barn sé að leita eftir því. Börn eru ekki undirbúin undir það sem birtist á skjánum enda er klám afar grafískt og oft gróft og jafnvel ofbeldisfullt. Það er til mikið af klám teiknimyndum og gæti barn því jafnvel byrjað að horfa á röngum forsendum og fengið áfall þegar teiknimyndin breytist í klám. Foreldrar og forsjáraðilar verða að vera meðvituð um að með snjalltækjum hafa börn aðgang að klámi á nokkrum sekúndum allan sólarhringinn, allan ársins hring. Mörg börn sem hafa séð klám þora ekki að segja fullorðnum frá því þó þeim líði mögulega illa yfir því, vegna þess að flest átta sig á að þetta sé bannað og óttast að vera skömmuð. Því er mikilvægt að foreldri hafi frumkvæði að því að ræða málefnið við barnið sitt. Þannig veit barnið að það getur rætt við foreldri sitt um allt sem það sér og verður fyrir sem er óþægilegt, þó það sé eitthvað sem er “bannað”.
Áhrif klámáhorfs á börn og unglinga eru víðtæk og geta verið alvarleg. Margar rannsóknir sýna fram á skaðleg áhrif kláms. Hér er hægt að nálgast safn rannsókna um málefnið.
Hér má svo finna góðar leiðbeiningar um hvernig spjalla má við börn (bæði yngri börn og unglinga) um klám. Það er vel þess virði að renna yfir punktana áður en spjallið er tekið!
Stafrænt kynferðisofbeldi – Nektarmyndir
Eftir að snjalltækjaeign varð almenn hjá ungu fólki fór krafan um skiptingu á nektarmyndum að aukast mjög, ekki síst á milli unglinga. Samkvæmt niðurstöðum í Íslensku Æskulýðsrannsókninni 2024 kom t.d. í ljós að algengt er að bæði stelpur og strákar fái beiðnir um að senda af sér nektarmyndir. Mun fleiri stelpur eru beðnar um slíkt en strákar en 9% stelpna í 7. bekk og 54% stelpna í 10. bekk hafa fengið slíka beiðni.
Ef unglingar senda af sér nektarmynd þá fylgir því alltaf áhætta, viðtakandinn getur brotið loforð og traust og deilt myndinni með öðrum. Ein mynd getur fengið mikla dreifingu og borist jafnvel langt út fyrir landsteinana á örfáum dögum eða jafnvel klukkutímum. Að dreifa kynferðislegu myndefni af annarri manneskju er brot á lögum og slíkt á alltaf að tilkynna til lögreglu. Ábyrgðin er því alltaf manneskjunnar.
Margir unglingar lenda líka í því að fá óumbeðnar kynfæramyndir sendar til sín og jafnvel frá ókunnugum. Ef fullorðnir eru að senda slíkar myndir á börn og unglinga þá er mikilvægt að taka skjáskot þar sem notendanafn viðkomandi sést og tilkynna til lögreglu.
Hér má lesa lögin um kynferðislega friðhelgi
Hér má finna síðu þar sem hægt er að stöðva myndir í dreifingu
Tæling á netinu
Þegar fullorðinn einstaklingur eða unglingur lokkar barn í aðstæður þar sem ásetningurinn er að beita barn/ungling kynferðislegu ofbeldi. Markmiðið er yfirleitt að fá barnið til að trúa því að það eigi hluta af sökinni og að það hafi tekið þátt af fúsum og frjálsum vilja.
Tæling getur farið fram í raunheimi sem og í gegnum netið. Aðgengi að börnum í gegnum netið er afar mikið þar sem flest börn hafa aðgang að snjalltækjum og hátt hlutfall barna er komið inn á samfélagsmiðla áður en þau hafa aldur til.
Þeir sem tæla börn í gegnum netið gefa sér gjarnan góðan tíma til að byggja upp samband við þau börn sem þeir hafa í sigtinu. Oftast villa þeir á sér heimildir, nota rangt nafn, stundum rangt kyn og í flestum tilvikum þykjast þeir vera á sama eða svipuðum aldri og börnin eða ungmennin sem þeir ræða við. Einstaka aðilar viðurkenna strax hverjir þeir eru.
Þegar spjall hefur hafist á milli hins fullorðna og barns/unglings má gera ráð fyrir að hinn fullorðni hrósi barninu mikið og sé ávallt til staðar þegar barnið þarf á að halda. Notar “rétt unglingamál”, er hvetjandi, styðjandi og gefur góð ráð.
Algengt er að hinn fullorðni reyni að einangra barn frá vinum og fjölskyldu, hann vill gera barnið háð sér. Hann býr til leyndarmál með barninu og fær það til að deila einhverju með sér sem barnið vill ekki að aðrir viti. Viðkomandi getur einnig hvatt barn til að brjóta reglur t.d. að stelast til að spjalla eftir að foreldrar sofna, eða að fá barnið til að tala illa um einhvern nákominn. Hann reynir þannig að skapa vantraust milli barns og nærumhverfis.
Hinn fullorðni athugar reglulega hvar mörk barnsins liggja og reynir smám saman að teygja þau lengra. Að lokum fer viðkomandi að ræða á kynferðislegum nótum við barnið, biður barnið um kynferðislega mynd, sendir barninu kynferðislega mynd eða jafnvel biður barnið að hitta sig. Barnið veit ekki að undirliggjandi tilgangur hins fullorðna er að brjóta á barninu kynferðislega.
Tæling getur átt sér stað yfir langan tíma. Það geta jafnvel liðið margar vikur eða mánuðir frá því að spjall hefst þar til hinn fullorðni fer að stinga upp á einhverju kynferðislegu eða biðja barnið um að hitta sig. Oft reyni hinn fullorðni að fá barnið til að spjalla við sig á öðru forriti t.d. forriti þar sem auðveldara er að fela slóðina s.s. Telegram.
Í gegnum netið getur ein manneskja auðveldlega brotið gegn stórum hópi barna. Afar einfalt er t.d. að henda út miklum fjölda vinabeiðna í þeirri von um að hluti barnanna svari og vilji spjalla.
Skoðum dæmi: Ein manneskja sendir út 500 vinabeiðnir, 400 börn hafna beiðninni en eftir standa 100 börn. Viðkomandi hefur einkaspjall við þessi 100 börn og af þeim svara 30 börn ekki spjallinu. Þá eru enn 70 börn í sigtinu. Viðkomandi heldur áfram að spjalla og fer dýpra með spjallið, sum hætta að svara eða blokka viðkomandi þegar spjallið verður persónulegra eða kynferðislegra en hann endar þó á því að mynda traust og gott samband við 25 börn. Hann gæti náð að sannfæra þau öll um að taka þátt í kynferðislegu spjalli, að skiptast á kynferðislegu myndefni eða að hittast í raunheimi.
- Foreldrar verða að ræða þessa hættu við börnin sín. Það má eignast nýja vini á netinu, en hverjir eru þessir nýju vinir? Hverju má deila með nýjum vinum? Má fara og hitta nýjan vin án vitundar og samþykkis foreldra?
Hvernig eru netreglurnar heima hjá þér?
Að villa á sér heimildir (e.Catfishing)
Catfishing er að mörgu leyti svipað og tæling. Þá býr manneskja til samfélagsmiðla undir fölsku nafni og reynir að stofna til vina- eða ástarsambanda við annað fólk. Viðkomandi notar svipaðar aðferðir og við tælingu en endar oft með því að fjárkúga viðkomandi brotaþola. Dæmi um slíkt er t.d. fullorðin manneskja sem hefur spjall við ungling í gegnum leikjasíðu. Manneskjan sendir nektarmynd á unglinginn og biður um slíka til baka. Ef unglingurinn sendir mynd til baka fær viðkomandi gjarnan um leið hótun um að myndin verði send á alla vini og ættingja ef unglingurinn borgar ekki ákveðna upphæð.
Hér eru nokkur rauð ljós sem foreldrar ættu að ræða um og benda börnunum sínum á:
- Ef þú er að spjalla við nýjan “vin” er gott að skoða samfélagsmiðla viðkomandi. Ef manneskjan á mjög fáa vini, hefur litlu sem engu póstað, er ekki tögguð á neinar myndir sem aðrir hafa deilt eða samfélagsmiðlareikningarnir eru nýstofnaðir
- Ef viðkomandi fer strax að ræða á kynferðislegum nótum, sendir kynferðislegt myndefni mjög fljótt eða óskar eftir slíku efni
- Ef spjallið passar einhvernveginn illa við ímyndina af manneskjunni á ljósmyndinni t.d. ef orðalag er alltof fullorðinslegt miðað við að viðkomandi sé 13 ára stelpa
- Ef samtalið eða vináttan er of góð til að vera sönn. Ef manneskjan hefur nákvæmlega sömu skoðanir og unglingurinn á öllu, mat, tónlist, áhugamálum og virðist horfa á nákvæmlega sömu þætti og hlusta á sömu hlaðvörpin
- Ef viðkomandi talar strax um að unglingurinn sé besti vinur sinn eða ef viðkomandi fer mjög fljótt að tala um að vera ástfanginn af unglingnum þrátt fyrir að hafa aldrei hist eða talað saman í mynd
- Ef viðkomandi vill aldrei spjalla í myndavél, vill bara senda af sér ljósmyndir
Stafrænt ofbeldi
Þegar fólk notar tækni á borð við síma, tölvur og netið til að beita aðra ofbeldi kallast það stafrænt ofbeldi. Mikilvægt er fyrir foreldra að fara vel yfir samskiptareglur þegar barn fær aðgang að síma, tölvu eða neti. Auðvelt er að fela sig á bak við skjá og stundum sýnir fólk gjörólíka hegðun á netinu en í raunheimi. Birtingarmyndir stafræns ofbeldis eru ýmiskonar, t.d.:
- Að útiloka eða niðurlægja einhvern t.d. í eða frá hópspjalli
- Að útbúa falskan reikning í nafni annarrar manneskju
- Að útbúa haturssíðu eða haturspósta gegna annarri manneskju eða hópi
- Að senda óumbeðnar kynferðislegar myndir
- Að dreifa eða falsa kynferðislegar myndir af annarri manneskju
- Að neyða aðra manneskju til að deila með þér lykilorðum og fara svo inn á samfélagsmiðla og aðrar síður í nafni manneskjunnar og eða lesa öll samskipti hennar við aðra
- Að nota samfélagsmiðla og aðra tækni s.s. maps eða airtag án samþykkis til að fylgjast með öllu sem önnur manneskja gerir
Börn geta lent í því að spjalla við ókunnuga á netinu sem svo enda á því að fylgjast með öllum ferðum barnsins og jafnvel hóta að birtast einhversstaðar ef barnið gerir ekki það sem viðkomandi biður um. Það er því mikilvægt að ræða vel hverju barnið deilir með öðrum og hverjum það leyfir að “sjá sig” á t.d. Snapmap.
Það er einnig nauðsynlegt að ræða vel við börn hvað þau skrifa og segja á netinu, minna þau á að netið geymir allt. Útilokun, einelti og ofbeldi er ekkert skárra þó það fari fram á netinu en í raunheimi. Að fela sig á bak við skjá er engin afsökun. Góð og heilbrigð samskipti þarf að minna á reglulega.
Á barnið þitt snjallsíma?
Við vitum þó að það eru ýmsar neikvæðar hliðar við netið líka. Það er tímaþjófur og rannsóknir hafa sýnt tengsl á milli mikillar samfélagsmiðlanotkunar og meiri kvíða og depurðar. Á netinu leynast einnig ýmsar hættur sem við sem fullorðin erum verðum að vera meðvituð um til að geta verndað börnin okkar.
